باورهای ما چگونه زندگی‌مان را شکل می‌دهند؟
گاهی چیزی که زندگی ما را محدود کرده، دیوار، در بسته یا یک آدم دیگر نیست.
گاهی یک جمله است.
جمله‌ای که سال‌ها قبل شنیده‌ایم، باورش کرده‌ایم و آن‌قدر با خودمان تکرارش کرده‌ایم که دیگر حتی یادمان نیست از کجا آمده است:
«من همینم که هستم.»
«من آدم موفقی نیستم.»
«پول درآوردن خیلی سخت است.»
«آدم‌ها قابل اعتماد نیستند.»
«من هیچ‌وقت نمی‌توانم…»
مشکل از جایی شروع می‌شود که دیگر این جمله‌ها را «نظر» نمی‌دانیم.
آنها تبدیل می‌شوند به حقیقت زندگی ما.
اما آیا واقعاً حقیقت‌اند؟
یا فقط برداشت‌هایی هستند که آن‌قدر تکرار شده‌اند که برایمان شبیه حقیقت شده‌اند؟
داستان دو نفر و یک فرصت
فرض کنید دو نفر برای یک موقعیت شغلی دعوت شده‌اند.
هر دو تقریباً شرایط مشابهی دارند. هر دو تجربه کافی دارند و هر دو می‌توانند از عهده کار برآیند.
اما قبل از مصاحبه، یکی از آنها با خودش می‌گوید:
«احتمالاً من را قبول نمی‌کنند. آدم‌های قوی‌تری هم هستند.»
و دیگری با خودش می‌گوید:
«نمی‌دانم انتخاب می‌شوم یا نه، اما می‌روم و بهترین چیزی را که می‌توانم ارائه می‌دهم.»
هر دو وارد اتاق می‌شوند.
نفر اول مضطرب است، کمتر حرف می‌زند، از توانایی‌هایش دفاع نمی‌کند و وقتی درباره تجربه‌هایش سؤال می‌شود، مدام خودش را کوچک می‌کند.
نفر دوم هم استرس دارد؛ اما سؤال می‌پرسد، درباره توانایی‌هایش صحبت می‌کند و اگر جواب چیزی را نداند، صادقانه می‌گوید که باید یاد بگیرد.
حالا فرض کنیم نفر دوم پذیرفته می‌شود.
اگر از نفر اول بپرسیم:
«چرا تو انتخاب نشدی؟»
ممکن است بگوید:
«دیدی؟ من از اول می‌دانستم که نمی‌شود.»
اما واقعیت جالب اینجاست:
باور او فقط نتیجه را پیش‌بینی نکرد؛ بخشی از رفتارهایی را ساخت که روی نتیجه اثر گذاشت.
او قبل از اینکه دیگران او را رد کنند، خودش را رد کرده بود.
باور دقیقاً چیست؟
باور، فقط یک فکر ساده نیست.
فکر ممکن است امروز بیاید و فردا برود.
اما باور، فکری است که آن را درباره خودمان، دیگران یا جهان درست و قابل اتکا می‌دانیم.
مثلاً:
«من باید بیشتر تلاش کنم.»
این یک فکر است.
اما:
«هرچقدر هم تلاش کنم، آخرش موفق نمی‌شوم.»
این می‌تواند تبدیل به یک باور محدودکننده شود.
وقتی چیزی را باور می‌کنیم، ذهن ما معمولاً اطلاعاتی را که با آن باور هماهنگ است، جدی‌تر می‌گیرد.
اگر باور داشته باشیم:
«آدم‌ها قابل اعتماد نیستند.»
ممکن است رفتار دوستانه یک نفر را نبینیم، اما یک رفتار کوچک او که شبیه بی‌اعتمادی باشد، فوراً برایمان تبدیل به مدرک شود.
اگر باور داشته باشیم:
«من آدم بااستعدادی نیستم.»
ممکن است ده موفقیت کوچک خودمان را نادیده بگیریم، اما یک اشتباه را به‌عنوان مدرک ناتوانی خودمان ببینیم.
در نتیجه، باور ما مثل یک فیلتر عمل می‌کند.
دنیا همان دنیاست؛ اما چیزی که ما از آن می‌بینیم، لزوماً تمام واقعیت نیست.
باورها قبل از اینکه زندگی ما را تغییر دهند، نگاه ما را تغییر می‌دهند
این نکته بسیار مهم است.
قرار نیست بگوییم:
«اگر چیزی را باور کنی، حتماً همان اتفاق در دنیای بیرون رخ می‌دهد.»
زندگی به این سادگی نیست.
اگر کسی باور کند که میلیونر است، صرفاً با باور کردن میلیونر نمی‌شود!
اما باور می‌تواند روی چیزهای بسیار مهمی اثر بگذارد:
آنچه می‌بینیم.
آنچه جدی می‌گیریم.
آنچه از آن می‌ترسیم.
آنچه برایش اقدام می‌کنیم.
آنچه بعد از شکست انجام می‌دهیم.
و حتی فرصت‌هایی که اصلاً فرصت نمی‌بینیم.
برای همین، باورها مستقیماً جادو نمی‌کنند؛
بلکه از مسیر نگاه، تصمیم و رفتار روی زندگی اثر می‌گذارند.
یک باور می‌تواند یک چرخه بسازد
فرض کن کسی باور دارد:
«من در ارتباط با دیگران خوب نیستم.»
این باور ممکن است باعث شود در جمع‌ها کمتر صحبت کند.
کمتر صحبت کردن باعث می‌شود مهارت ارتباطی‌اش کمتر رشد کند.
وقتی در یک جمع نمی‌تواند خوب صحبت کند، احساس می‌کند باور اولیه‌اش درست بوده است.
بعد به خودش می‌گوید:
«دیدی؟ من واقعاً آدم اجتماعی‌ای نیستم.»
و باور قوی‌تر می‌شود.
این چرخه را می‌توان این‌طور دید:
باور ← رفتار ← نتیجه ← تفسیر نتیجه ← باور قوی‌تر
و اگر این چرخه سال‌ها ادامه پیدا کند، ممکن است فرد دیگر اصلاً متوجه نشود که از ابتدا با یک باور شروع کرده است.
فقط نتیجه را می‌بیند و می‌گوید:
«زندگی من همین است.»
در حالی که شاید بخشی از آنچه امروز «زندگی من» می‌نامد، حاصل تکرار انتخاب‌هایی باشد که باورهایش در طول سال‌ها به او پیشنهاد داده‌اند.
خطرناک‌ترین باورها همیشه منفی نیستند
این قسمت کمی عجیب است.
بعضی باورها ظاهراً مثبت‌اند، اما می‌توانند ما را گرفتار کنند.
مثلاً:
«من باید همیشه قوی باشم.»
در ظاهر جمله خوبی است.
اما اگر کسی آن را به یک باور خشک تبدیل کند، ممکن است هیچ‌وقت کمک نخواهد، خستگی‌اش را نپذیرد و حتی وقتی نیاز به استراحت دارد، خودش را سرزنش کند.
یا:
«من باید همه را راضی نگه دارم.»
ممکن است باعث شود فرد سال‌ها خواسته‌های خودش را نادیده بگیرد.
پس مسئله فقط «مثبت یا منفی بودن» یک باور نیست.
سؤال مهم‌تر این است:
آیا این باور به من کمک می‌کند واقعیت را دقیق‌تر ببینم و انتخاب بهتری داشته باشم؟
ریشه بسیاری از باورها را خودمان انتخاب نکرده‌ایم
این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که باید درباره باورها بدانیم.
ما بسیاری از باورهایمان را خودمان آگاهانه انتخاب نکرده‌ایم.
در کودکی، از خانواده، مدرسه، دوستان، جامعه و تجربه‌های شخصی‌مان پیام‌هایی دریافت کرده‌ایم.
گاهی یک جمله ساده می‌تواند سال‌ها در ذهن یک کودک بماند:
«تو هیچ‌وقت از پس این کار برنمیای.»
«پول به سختی به دست میاد.»
«آدم نباید به کسی اعتماد کنه.»
«تو از فلانی ضعیف‌تری.»
«ما خانواده موفقی نیستیم.»
کودک ممکن است آن جمله را فقط بشنود.
اما سال‌ها بعد، همان جمله می‌تواند تبدیل به صدایی درونی شود که هنگام تصمیم‌گیری با او صحبت می‌کند.
و عجیب اینجاست که ممکن است حتی یادمان نباشد این صدا را چه کسی برای اولین بار وارد زندگی ما کرده است.
یک نگاه قرآنی: انسان با «شاکله» خود عمل می‌کند
قرآن در آیه ۸۴ سوره اسراء می‌فرماید:
«قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِ»
یعنی:
«بگو هر کس بر اساس شاکله و ساختار و شیوه خاص خود عمل می‌کند.»
مفهوم «شاکله» در این آیه قابل تأمل است؛ یعنی انسان رفتارهایش را از یک ساختار درونی، ویژگی‌ها و چارچوب خاص خودش انجام می‌دهد.
اگر این مفهوم را کنار روان‌شناسی بگذاریم، می‌توانیم به یک نکته مهم برسیم:
رفتارهای ما معمولاً از یک جای درونی می‌آیند.
قبل از اینکه تصمیمی بگیریم، معمولاً یک تصویر، تفسیر یا باور درباره خودمان و جهان داریم.
بنابراین اگر فقط رفتار را تغییر دهیم، ممکن است مدتی دوام بیاورد؛ اما اگر ساختار فکری پشت آن رفتار را هم نشناسیم، احتمال برگشت به الگوی قبلی وجود دارد.
این همان جایی است که شناخت باورها اهمیت پیدا می‌کند.
پس آیا باید همه باورهای خودمان را تغییر دهیم؟
نه.
هدف این نیست که هر چیزی را که باور داریم کنار بگذاریم.
بعضی باورها سالم، واقع‌بینانه و ارزشمندند و اتفاقاً به ما کمک می‌کنند.
مسئله این است که بتوانیم باورهای خودمان را بررسی کنیم.
از خودمان بپرسیم:
«من چرا این را باور دارم؟»
«این باور از کجا آمده؟»
«چه شواهدی برای درست بودنش دارم؟»
«چه شواهدی برخلاف آن وجود دارد؟»
«این باور چه اثری روی انتخاب‌های من گذاشته است؟»
و شاید مهم‌تر از همه:
«اگر این باور را نداشتم، چه انتخاب متفاوتی می‌کردم؟»
این سؤال آخر بسیار قدرتمند است.
چون ما را از بحث ذهنی بیرون می‌آورد و به زندگی واقعی برمی‌گرداند.
نکته نهایی
قرار نیست با خودمان بنشینیم و بگوییم:
«از فردا مثبت فکر می‌کنم و همه چیز درست می‌شود.»
زندگی با جملات انگیزشی اداره نمی‌شود.
گاهی مسئله ما این نیست که مثبت فکر نمی‌کنیم؛
مسئله این است که واقعیت را از پشت عینک باورهای قدیمی می‌بینیم.
ممکن است فرصت روبه‌روی ما باشد، اما آن را نبینیم.
ممکن است آدم مناسبی وارد زندگی‌مان شده باشد، اما به خاطر تجربه‌های گذشته به او اعتماد نکنیم.
ممکن است توانایی انجام کاری را داشته باشیم، اما قبل از شروع، خودمان را ناتوان بدانیم.
بنابراین یکی از مهم‌ترین کارهایی که برای تغییر زندگی می‌توانیم انجام دهیم، این نیست که مدام از خودمان بپرسیم:
«چه کار بیشتری باید انجام بدهم؟»
گاهی باید بپرسیم:
«چه چیزی را درباره خودم، دیگران و زندگی باور کرده‌ام که شاید دیگر لازم نباشد به آن باور ادامه بدهم؟»
چون زندگی فقط از اتفاقاتی که برای ما رخ می‌دهند ساخته نمی‌شود.
زندگی از معنایی که به اتفاقات می‌دهیم، باورهایی که از آنها می‌سازیم و انتخاب‌هایی که بر اساس آن باورها انجام می‌دهیم نیز شکل می‌گیرد.
تمرین: «باور پنهان من چیست؟»
یک موضوع در زندگی‌ات را انتخاب کن که بارها در آن به یک نتیجه مشابه رسیده‌ای.
مثلاً:
- پول
- رابطه
- شغل
- اعتماد به دیگران
- درس و یادگیری
- اعتمادبه‌نفس
- شروع کردن یک کار جدید
حالا این پنج سؤال را بنویس و جواب بده:
۱. در این زمینه معمولاً چه اتفاقی برای من می‌افتد؟
۲. من درباره خودم در این زمینه چه باوری دارم؟
مثلاً:
«من برای موفق شدن ساخته نشده‌ام.»
۳. این باور چه رفتارهایی در من ایجاد می‌کند؟
مثلاً:
«زود منصرف می‌شوم، فرصت‌ها را امتحان نمی‌کنم و از شکست می‌ترسم.»
۴. چه شواهدی دارم که این باور همیشه و بدون استثنا درست است؟
دنبال واقعیت بگرد، نه چیزی که فقط باور قدیمی‌ات را تأیید می‌کند.
۵. اگر بخواهم این باور را واقع‌بینانه‌تر کنم، چه جمله‌ای می‌توانم جایگزینش کنم؟
مثلاً به جای:
«من هیچ‌وقت موفق نمی‌شوم.»
بگو:
«ممکن است هنوز روش مناسب خودم را پیدا نکرده باشم، اما می‌توانم یاد بگیرم و بهتر شوم.»
و در پایان، یک سؤال مهم از خودت بپرس:
اگر این باور جدید را واقعاً جدی بگیرم، فردا چه کاری را متفاوت انجام خواهم داد؟
همان یک رفتار کوچک را انجام بده.
چون هدف این تمرین این نیست که فقط باورمان را عوض کنیم.
هدف این است که ببینیم وقتی نگاه ما تغییر می‌کند، انتخاب ما هم می‌تواند تغییر کند.
پست های مرتبط
17 مهر 1405
چگونه باورهای محدودکننده خودمان را پیدا کنیم؟
چگونه باورهای محدودکننده خودمان را پیدا کنیم؟ شاید چیزی که جلوی پیشرفت تو را گرفته، همان چیزی باشد که سال‌ها آن را حقیقت زندگی‌ات دانسته‌ای! تصور کن دری در مقابل تو قرار دارد. بارها به سمتش رفته‌ای، دستگیره را چرخانده‌ای و تلاش کرده‌ای آن را با...
17 مهر 1405
چرا بعضی آدم‌ها همیشه خودشان را قربانی شرایط می‌بینند؟
چرا بعضی آدم‌ها همیشه خودشان را قربانی شرایط می‌بینند؟ «اگر شرایط فرق می‌کرد، من هم آدم دیگری بودم.» «اگر خانواده‌ام بهتر بود...» «اگر پول داشتم...» «اگر همسرم این‌طور نبود...» «اگر جامعه اجازه می‌داد...» «اگر شانس با من یار بود...»...
